Yuxusuzluq, yuxu pozulmaları

11 Fevral 2020

Yuxusuzluq haqda

Yuxusuzluq, yuxuya getməyinizi çətinləşdirə, yuxuda qalmağınıza və ya çox erkən oyanmağınıza və yenidən yuxuya getməyinizə səbəb ola biləcək ümumi bir yuxu xəstəliyidir. Bu zaman yuxudan oyananda özünüzü yorğun hiss edə bilərsiniz. Yuxusuzluq yalnız enerji səviyyənizi və əhvalınızı deyil, həmçinin, sağlamlığınızı, işinizi və həyat keyfiyyətinizi də azalda bilər.

Yuxunun müddəti hər kəsdə fəqrli olur, ancaq böyüklərin əksəriyyəti gecə yeddi səkkiz saata ehtiyac duyur. Ümumiyyətlə  yuxusuzluq stressin və ya travmatik bir hadisənin nəticəsidir. Ancaq bəzi insanlarda bir ay və ya daha çox davam edən uzun müddətli (xroniki) yuxusuzluq halları da görülə bilinir. Bu əsas problem ola bilməklə yanaşı, digər  tibbi şərtlər və ya dərmanlarla əlaqəli də ola bilər.

Nevroloq Jalə Qarayeva bildirir ki, yuxusuz gecələrə dözmək lazım deyil. Gündəlik vərdişlərinizdəki sadə dəyişikliklər çox vaxt yuxusuzluğa kömək edə bilər. Ancaq bu problem onunla da sizdən “əl çəkmirsə” yaxsı olar ki, həkiminizə müraciət edəsiniz.

Yuxusuzluq simptomları aşağıdakılarıdır:

  • Gecələr yuxuya getmək çətinliyi
  • Gecə yuxudan oyanmaq
  • Erkən yuxudan oyanmaq
  • Gecə yuxusundan sonra yaxşı istirahət etməmək
  • Gündüz yorğunluq və ya yuxu
  • Qıcıqlanma, depressiya və ya narahatlıq
  • Diqqəti cəmləmək, tapşırıqlara diqqət yetirmək və ya yadda saxlamaq
  • Artan səhvlər və ya qəzalar
  • Davam edən yuxu narahatlığı

Bəs bu cür əlamətləri olan xəstələr nə zaman həkimə müraciət etməlidir?

Nevroloq Jalə Qarayeva bildirib ki, yuxusuzluq gün ərzində işləməyinizi çətinləşdirirsə, yuxu probleminizin səbəbini və bunun necə müalicə olunacağını müəyyənləşdirmək üçün mütləq həkiminizə müraciət edin. Doktorunuz bir yuxu pozğunluğunun ola biləcəyini düşünürsə, sizi xüsusi test üçün bir yuxu mərkəzinə göndərilə bilər. Yəni bundan qətiyyən qorxmayın.

Yuxusuzluğun səbəbləri

Yuxusuzluq insan orqanizmi üçün əsas problem ola bilər və ya digər şərtlərlə əlaqələndirilə bilər. Xroniki yuxusuzluq ümumiyyətlə stres, həyat hadisələri və ya yuxunu pozan vərdişlərin nəticəsidir. Əsas səbəbi müalicə etmək yuxusuzluğu aradan qaldıra bilər. Ancaq onu da qeyd edək ki, bəzən bu hallar illərlə davam edə bilər.

Xroniki yuxusuzluğun ümumi səbəblərinə aşağıdakılar daxildir:

Stressli iş – məktəb, sağlamlıq, maliyyə və ya ailə ilə bağlı narahatlıqlar gecə saatlarında fikrinizi aktiv saxlaya bilər, yuxunu çətinləşdirə bilən səbəblərdəndir.

Stressli həyat hadisələri və ya travma – yaxın bir insanın ölümü və ya xəstəliyi, boşanma və ya iş itkisi kimi hadisələr də yuxusuzluğa səbəb ola bilər.

Səyahət və ya iş qrafiki. Sirkadiyan  ritmləriniz yuxu oyanışı, maddələr mübadiləsi və bədən istiliyi kimi şeyləri rəhbər tutaraq daxili bir saat rolunu oynayır. Vücudunuzun sirkadiyalı ritmlərini pozmaq yuxusuzluğa səbəb ola bilər. Səbəblərə çox vaxt zonaları arasında səyahət, gec və ya erkən növbədə işləmək və ya tez-tez dəyişən növbələrin olması daxildir.

Zəif yuxu vərdişləri. Zəif yuxu vərdişləri arasında nizamsız bir yataq cədvəli, boşluqlar, yatmazdan əvvəl stimullaşdırıcı fəaliyyətlər, narahat bir yuxu mühiti və yatağınızdan iş, yemək və ya televizor izləmək üçün istifadə daxildir. Yatmazdan əvvəl istifadə olunan kompüterlər, televizorlar, video oyunlar, smartfonlar və ya digər ekranlar yuxu dövrünüzə müdaxilə edə bilər.

Axşam çox gec yemək. Yatmadan əvvəl yüngül qəlyanaltı qəbul etmək yaxşıdır, ancaq çox yemək yatarkən fiziki cəhətdən narahat olmağınıza səbəb ola bilər. Bir çox insan yemək yedikdən sonra ürək yanması, mədədən turşu və qidanın axması ilə qarşılaşır.

Xroniki yuxusuzluq tibbi şərtlər və ya müəyyən dərmanların istifadəsi ilə də əlaqələndirilə bilər. Tibbi vəziyyəti müalicə etmək yuxunu yaxşılaşdıra bilər, ancaq tibbi vəziyyət yaxşılaşdıqdan sonra yuxusuzluq davam da edə bilər.

Yuxusuzluğun əlavə ümumi səbəblərinə aşağıdakılar daxildir:

Psixi sağlamlıq pozğunluqları. Travma sonrası stres pozğunluğu kimi narahatlıq yuxunuzu poza bilər. Çox erkən oyanmaq depressiyanın əlaməti ola bilər. Yuxusuzluq tez-tez digər psixi sağlamlıq pozğunluqları ilə də baş verir.

Dərmanlar. Bir çox resept dərmanı müəyyən antidepresantlar, astma və ya qan təzyiqi üçün istifadə olunan dərmanlar yuxuya müdaxilə edə bilər. Tərkibində olan bir çox dərman – bəzi ağrıkəsici dərmanlar, allergiya və soyuqdəymə dərmanları və kilo verən məhsullar arasında kofein və yuxu poza biləcək digər stimulantlar var.

Tibbi şərait. Yuxusuzluqla əlaqəli şərtlərə misal olaraq xroniki ağrı, xərçəng, şəkərli diabet, ürək xəstəliyi, astma, mədə-bağırsaq reflü xəstəliyi (GERD), həddindən artıq tiroid, Parkinson xəstəliyi və Alzheimer xəstəliyi aiddir.

Yuxu ilə əlaqəli pozğunluqlar. Yuxu apnesi, gecə boyu ardıcıl olaraq nəfəsinizi kəsmək yuxunuzu kəsməyə səbəb olur. Rahat olmayan ayaqlar sindromu, ayaqlarınızdakı xoşagəlməz hisslərə və onları hərəkət etdirmək üçün demək olar ki, qarşısıalınmaz bir istəyə səbəb olur ki, bu da yuxuya getməyinizə mane ola bilər.

Kofein, nikotin və spirt. Qəhvə, çay, kola və digər kafeinli içkilər stimullaşdırıcıdır. Günortadan sonra və ya axşam onları içmək gecə yatmamağınıza mane ola  bilər. Tütün məhsullarındakı nikotin yuxuya mane ola biləcək başqa bir stimullaşdırıcı maddədir. Alkol yuxuya getməyinizə kömək edə bilər, ancaq yuxunun daha dərin mərhələlərinə maneə törədərək sizin tez-tez gecənin ortasında oyanmağınıza səbəb olur.

Yuxusuzluq və yaşlanma

Yaşla əlaqəli olan yuxusuzluğa daha çox rast gəlinir. Yaşlı nəslin nümayəndələrindən yuxuları haqda maraqlansanız bu cür cavab alacaqsınız:

Yuxu rejimində dəyişikliklər. Yuxu yaşlandıqca çox vaxt rahatlaşmır, buna görə səs-küy və ya ətrafınızdakı digər dəyişikliklər sizi daha çox oyadır. Yaşla, daxili saatınız tez-tez inkişaf edir, buna görə axşam daha tez yorulursunuz və səhər tezdən oyanırsınız. Ancaq yaşlı insanlar ümumiyyətlə hələ də gənclərdəki kimi eyni miqdarda yuxuya ehtiyac duyurlar.

Fəaliyyətdəki dəyişikliklər. Fiziki və ya ictimai cəhətdən daha az iş görə bilərsiniz. Fəaliyyətinizin olmaması yaxşı bir gecənin yuxusuna müdaxilə edə bilər.Ancaq onu da qeyd edək ki, nə qədər aktiv olsanız, gecə yuxusuna müdaxilə edə biləcək gündəlik bir bəslənmə ehtimalı daha çoxdur.

Sağlamlıqdakı dəyişikliklər. Artrit və ya bel problemləri, depressiya və ya narahatlıq kimi xəstəliklərdən xroniki ağrı yuxuya mane ola bilər. Gecədə sidik ehtiyacını artıran məsələlər, prostat və ya mesane problemi də yuxu düzəninizi poza bilər. Yuxu apneası və narahat ayaqları sindromuna daha çox yaşlı nəsildə rast gəlinir.

Çox dərman qəbulu. Yaşlı insanlar adətən gənclərdən daha çox dərmandan istifadə edirlər ki, bu da dərmanlarla əlaqəli yuxusuzluq şansını artırır.

Uşaqlarda və yeniyetmələrdə yuxusuzluq

Yuxu problemləri uşaqlar və yeniyetmələr üçün də narahatlıq yaradacaq problemlərdəndir.  Ancaq bəzi uşaqlar, yeniyetmələr sadəcə yatmaqda çətinlik çəkirlər və ya normal bir yatağa müqavimət göstərirlər. Çünki yuxu saatları daha çox gecikir. Daha sonra yatağa getmək və səhər daha sonra yatmaq istəyirlər.

Risk faktorları

Təxminən hər kəsin təsadüfi yuxusuz bir gecəsi var. Ancaq yuxusuzluq riskiniz daha çoxdur:

Sən qadınsansa –  Qadınlarda menstruasiya dövründə və menopozda hormonal dəyişikliklər yuxusuzluöun yaranmasında rol oynaya bilər. Menopoz zamanı gecə tərləri və isti yanmalar tez-tez yuxunu pozur. Yuxusuzluq hamiləlik dönəmində də ən çx baş verən hallardandır.

60 yaşdan yuxarısınızsa – Yuxu rejimində və sağlamlığınızdakı dəyişikliklər səbəbiylə yuxusuzluq yaşla əalqəli olaraq  artır.

Daimi cədvəliniz yoxdursa – Məsələn, iş yerində və ya səyahətdə növbələrin dəyişdirilməsi yuxu oyanışınızı poza bilər.

Yuxusuzluğun fəsadları

Yuxu sağlam bir pəhriz və nizamlı fiziki fəaliyyət kimi sağlamlığınız üçün çox vacibdir. Yuxu itkisinin səbəbi nə olursa olsun, yuxusuzluq həm zehni, həm də fiziki cəhətdən sizə təsir edə bilər. Yuxusuzluq problemi  olan insanlar yaxşı yatmış insanlarla müqayisədə daha aşağı həyat keyfiyyətinin olduğunu bildirirlər.

Yuxusuzluğun yarada biləcəyi fəsadlar:

  • İşdə və ya məktəbdə aşağı performans
  • Avtomobil sürərkən yavaş reaksiya müddəti və qəza riski
  • Depressiya, narahatlıq pozğunluğu və ya maddə asılılığı kimi psixi sağlamlıq pozğunluqları
  • Yüksək qan təzyiqi və ürək xəstəliyi kimi uzun müddətli xəstəliklərin və ya şərtlərin artması riski və şiddəti

Jalə Qarayeva bildirib ki , yuxusuzluğun qarşısının alınması üçün ilkin olaraq bunları etmək olar. Ancaq daha dəqiq müayinə və müalicə üçün həkimə müraciət etmək vacibdir.

  • Yaxşı yuxu vərdişləri yuxusuzluğun qarşısını almağa və sağlam yuxuya kömək edə bilər:
  • Həftə sonları da daxil olmaqla yatmağınız və oyanma vaxtınızı hər gün uyğun tutun.
  • Fəal olun – müntəzəm fəaliyyət gecə yuxusunun yaxşı olmasına kömək edir.
  • Yuxusuzluğa səbəb ola biləcəyini görmək üçün dərmanlarınızı yoxlayın.
  • Boşluqlardan çəkinin və ya məhdudlaşdırın.
  • Kafein, alkoqoldan çəkinin və ya məhdudlaşdırın. Nikotin istifadə etməyin.
  • Yatmazdan əvvəl yemək və içkilərdən çəkinin.
  • İsti bir vanna qəbul etmək, oxumaq və ya yumşaq musiqi dinləmək kimi rahat yataq ritualını yaradın.

Nevroloq / Nevropatoloq Dr. Jalə Qarayeva

Nevroloq Dr. Jalə Qarayeva Türkiyə Respublikası Ankara Gazi Xəstəxanasının Nevrologiya kafedrasında ixtisaslaşmışdır. Azərbaycan və Türkiyədə bir sıra konfrans, seminarlarda iştirak etmiş, bir çox sertifikatlarla təltif olunmuşdur. Bir sıra elmi məqalələrin müəllifidir.
Əlaqə telefonu: (050) 363 10 02

Əzələ sıxılması nədir, əlamətləri və səbəbləri

17 Fevral 2020
Əzələ sıxılması nədir? Əzələ sıxılması bir və ya daha çox əzələnizin qəfil və məcburi bir şəkildə daralmasıdır. Bu…
Bel ağrısı / Beldə ağrı

Bel ağırısı və onu yaradan səbəblər, risklər

03 Fevral 2020
Bel ağrısı haqqında Bel ağrısı, insanların həkimə getməsi və ya işdən qaçması üçün ən çox görülən səbəblərdən biridir…
tinnitus - Qulaqda ses olmasi

Tinnitus – Qulaqda eşidilən monoton səslər

02 Fevral 2020
Tinnituslu bir insan tez-tez "qulaqlarda zəng çalır" eşidir, ancaq səslənmə, tıklama və ya fit çalma səsi də eşidə…

Yuxuda beynimizin heyrətamiz sərgüzəştləri

26 Yanvar 2020
Hər gecə yuxu zamanı beynimiz inanılmaz sərgüzəştlərlə qarşılaşır. Biz yuxuda gedərkən, beynimiz şüuru boğaraq onun davranış funksiyalarını kökündən…

Disk protruziyası və onun simptomları

19 Yanvar 2020
Onurğa diskinin protruziyası və ya "kaydırılmış disk" nədir? Onurğa və ya intervertebral disklər ayrıdır və onurğa sütununun onurğaları…