Derealizasiya Nədir? Əlamətləri, Səbəbləri və Müalicə Yolları
Derealizasiya – insanın xarici dünyanı əvvəlki kimi real deyil, süni, yuxu və ya film səhnəsi kimi qavraması ilə xarakterizə olunan psixoloji vəziyyətdir. Bu zaman şəxs ətraf mühitin real olduğunu məntiqi olaraq dərk edir, lakin emosional və hissi səviyyədə bu reallıqla əlaqə qura bilmir. Derealizasiya dissosiativ pozuntular qrupuna daxildir və çox vaxt stres, travma və narahatlıq pozuntuları ilə əlaqəli olur.
Derealizasiya nədir?
Derealizasiya zamanı insan ətraf aləmi sanki şüşə arxasından baxırmış kimi, sis içində, yuxuda və ya gerçək olmayan formada hiss edir. Ətrafdakı insanlar və obyektlər yad, uzaq və süni görünə bilər. Bu vəziyyətdə reallıq hissi itmir, lakin reallığın emosional qavranması pozulur.
Derealizasiya bəzən qısa müddətli yaşansa da, bəzi insanlarda uzunmüddətli və ya xroniki hala çevrilə bilər. Uzun davam etdikdə sosial həyat, emosional vəziyyət və gündəlik fəaliyyətlər ciddi şəkildə təsirlənə bilər.
Depersonalizasiya və derealizasiya arasındakı fərq:
- Derealizasiya – insanın ətraf dünyanı real olmayan, yuxu kimi qavramasıdır.
- Depersonalizasiya – şəxsin özünü sanki kənardan müşahidə etməsi, öz bədəni və düşüncələrinə yadlaşmasıdır.
Bu iki vəziyyət tez-tez birlikdə müşahidə olunur və dissosiativ pozuntular çərçivəsində qiymətləndirilir.
Derealizasiyanın səbəbləri
Derealizasiya əsasən beynin müdafiə mexanizmi kimi ortaya çıxır. Güclü stres və ya travma zamanı beyin emosional yüklənmədən qorunmaq üçün insanı mühitdən qismən ayırır.
Ən çox rast gəlinən səbəblər:
- Fiziki, emosional və ya cinsi istismar
- Uşaqlıq dövrü travmaları
- Ailə daxili zorakılıq
- Travma sonrası stres pozuntusu (TSPB)
- Güclü və uzunmüddətli stres
- Panik atak və anksiyete pozuntuları
- Depressiya
- Psixoaktiv maddə və bəzi dərmanların istifadəsi
- Beyində serotonin və norepinefrin kimi neyromediatorların balanssızlığı
- Sevilən bir insanın ani itkisi
Derealizasiyanın əlamətləri
Derealizasiya əlamətləri fərddən fərdə dəyişə bilər və stres dövrlərində daha da güclənə bilər.
Ən yayğın əlamətlər:
- Ətrafın dumanlı, bulanıq və ya süni görünməsi
- İnsanlar və obyektlərin karikaturalaşmış kimi qavranması
- Səslərin boğuq, çox zəif və ya həddindən artıq yüksək eşidilməsi
- Zamanın çox sürətli və ya həddindən artıq yavaş axması hissi
- Emosional uyuşma və laqeydlik
- Öz bədəni ilə əlaqənin zəifləməsi
- Başgicəllənmə, uyuşma və qarıncalanma hissi
- Narahatlıq, qorxu və nəzarəti itirmə hissi
Derealizasiya kimlərdə daha çox görülür?
Derealizasiya adətən 16–25 yaş aralığında daha çox rast gəlinir. Uşaqlıq və erkən yetkinlik dövründə başlayan psixoloji travmalar bu riski artırır.
Aşağıdakı qruplarda daha tez-tez müşahidə olunur:
- Anksiyete və panik atak pozuntusu olan şəxslərdə
- Travmatik uşaqlıq keçirmiş insanlarda
- Ailə mühitində zorakılıq və gərginlik yaşayanlarda
- Təbii fəlakət, müharibə və ani ölüm kimi hadisələrə şahid olanlarda
Derealizasiya necə müalicə olunur?
Derealizasiya diaqnozu psixiatr və ya klinik psixoloq tərəfindən qoyulmalıdır. Diaqnoz zamanı fiziki səbəblər istisna edilir, lazım gəldikdə EEG, MRT və digər müayinələr aparılır.
Derealizasiya qalıcıdırmı?
Derealizasiya qalıcı bir beyin xəstəliyi deyil, lakin müalicə olunmadıqda xroniki hala keçə bilər. Əsas səbəblər müəyyən edilib düzgün terapiya tətbiq edildikdə simptomlar böyük ölçüdə nəzarət altına alınır.
Derealizasiya nə qədər davam edir?
Derealizasiyanın müddəti insandan insana dəyişir:
- Bəzi hallarda bir neçə dəqiqə və ya saat
- Bəzi hallarda günlər, həftələr, hətta aylarla davam edə bilər
Bu müddət şəxsin psixoloji vəziyyətindən, keçmiş travmalarından və paralel gedən digər pozuntulardan asılıdır.
Tez-tez verilən suallar
Derealizasiya psixozdurmu?
Xeyr. Derealizasiya psixoz deyil. Şəxs reallıq hissini itirmir və yaşadıqlarının fərqində olur.
Derealizasiya ömür boyu davam edərmi?
Düzgün müalicə ilə derealizasiya nəzarət altına alına və əlamətlər minimuma endirilə bilər.
Derealizasiya zamanı dərman istifadə olunurmu?
Uzunmüddətli və şiddətli hallarda psixiatr tərəfindən dərman müalicəsi təyin oluna bilər. Bu, əsasən anksiyete və depressiya əlamətlərini azaltmağa yönəlik olur.
