Uşaqlarda epilepsiya növləri və müalicə yanaşmaları
Epilepsiya nədir?
Epilepsiya uşaqlarda rast gəlinən ən yayılmış nevroloji xəstəliklərdən biridir. Bu xəstəlik beyində elektrik aktivliyinin müvəqqəti pozulması nəticəsində yaranan təkrarlanan qıcolma tutmaları ilə xarakterizə olunur. Qıcolma zamanı uşağın bədənində qeyri-iradi hərəkətlər, şüurun qısa müddətli itməsi, baxışın donması və ya davranış dəyişiklikləri müşahidə oluna bilər.
Epilepsiya istənilən yaşda – yeni doğulmuş körpələrdən yeniyetmələrə qədər – meydana çıxa bilər. Bəzi uşaqlarda yaş artdıqca qıcolmalar tamamilə yox olur, bəzilərində isə uzun müddət nəzarət və müalicə tələb edə bilər.
Qıcolma nədir?
Qıcolma beyində sinir hüceyrələrinin elektrik impulslarının qəfil və həddindən artıq aktivləşməsi nəticəsində yaranır. Bu zaman uşağın vəziyyəti qısa müddət ərzində dəyişə bilər.
Qıcolmalar aşağıdakı əlamətlərlə özünü göstərə bilər:
- bədənin titrəməsi və ya qıcolması
- baxışın sabitləşməsi və ya boş baxma
- şüurun qısa müddətə itməsi
- qeyri-adi hərəkətlər və ya səslər
- qəribə qoxu və ya hisslər
Qıcolmalar iki qrupa bölünür:
- Təhrik olunmuş qıcolmalar – yüksək hərarət, infeksiya, qan şəkərinin aşağı düşməsi və ya digər kəskin səbəblərlə əlaqədar baş verir.
- Təhrik olunmamış qıcolmalar – aydın səbəb olmadan baş verir. Uşaqda iki və ya daha çox belə qıcolma olduqda adətən epilepsiya diaqnozu qoyulur.
Uşaqlarda epilepsiyanın əsas növləri
Uşaqlarda epilepsiya əsasən üç böyük qrupa bölünür:
- fokal epilepsiya
- generalizə olunmuş epilepsiya
- epileptik sindromlar
Bu növlərin hər biri fərqli əlamətlərə və müalicə üsullarına malikdir.
Fokal epilepsiya
Fokal epilepsiyada qıcolma beyinin müəyyən bir hissəsində başlayır. Bəzən qıcolma yalnız həmin nahiyədə qalır, bəzən isə beynin digər hissələrinə yayılır.
Fokal epilepsiyanın mümkün səbəbləri:
– doğuş zamanı beyin zədəsi
– baş travmaları
– beyin infeksiyaları
– beyin inkişafının pozulması
– bəzi hallarda səbəb müəyyən edilmir
Fokal epilepsiyanın əlmətləri qıcolmanın başladığı beyin nahiyəsindən asılıdır.
Temporal pay epilepsiyası
Temporal pay yaddaş və emosiyalarla əlaqəlidir. Bu nahiyədə başlayan qıcolmalar zamanı uşaq:
– qarında qəribə hiss
– qeyri-adi qoxu hissi
– qəfil qorxu və narahatlıq
– dejavu hissi
– dodaq yalama və ya əlləri sürtmə kimi təkrarlanan hərəkətlər hiss edə bilər.
Frontal pay epilepsiyası
Frontal pay beynin ön hissəsində yerləşir və qərarvermə, davranış və hərəkətlərin idarə olunmasında rol oynayır.
Bu qıcolmaların əlamətləri:
– yuxu zamanı qəfil oyanma
– bədənin sarsılması
– qollar və ayaqlarda qeyri-adi hərəkətlər
– qısa, lakin tez-tez təkrarlanan tutmalar
Oksipital pay epilepsiyası
Oksipital pay görmə ilə əlaqəlidir. Bu qıcolmalar zamanı uşaq:
– işıq və ya rəngli fiqurlar görə bilər
– görmədə dəyişiklik hiss edə bilər
– baş ağrısı və ürəkbulanma yaşaya bilər
Parietal pay epilepsiyası
Bu pay hissiyat və toxunma ilə əlaqədardır.
Əlamətlər:
– əl və ayaqlarda karıncalanma
– uyuşma və ya yanma hissi
– bədənin müəyyən hissəsində hissiyat dəyişiklikləri
Generalizə olunmuş epilepsiya
Generalizə olunmuş epilepsiyada qıcolmalar beyinin hər iki yarımkürəsində eyni anda başlayır.
Ən çox rast gəlinən qıcolma növləri bunlardır:
Absans qıcolmaları
Absans qıcolmaları uşaqlarda geniş yayılmışdır və çox qısa müddət davam edir.
Əlamətləri:
– uşaq qəfil dayanır və boş baxır
– gözlərini tez-tez qırpır
– bir neçə saniyə sonra normal fəaliyyətinə davam edir
Bu qıcolmalar çox qısa olduğuna görə bəzən diqqət çatışmazlığı kimi qiymətləndirilə bilər.
Miyoklonik qıcolmalar
Bu qıcolmalar qəfil və qısa əzələ dartılmaları ilə müşahidə olunur. Adətən qollar və ya çiyinlərdə baş verir.
Tonik-klonik qıcolmalar
Bu qıcolmalar daha aydın görünən tutmalardır.
Əlamətləri:
– bədənin sərtləşməsi
– güclü qıcolmalar
– şüurun itməsi
– qıcolmadan sonra yorğunluq və yuxululuq
Uşaqlarda rast gəlinən bəzi epilepsiya sindromları
Bəzi epilepsiya növləri müəyyən yaş dövrlərində daha çox müşahidə olunur.
Febril qıcolmalar
Febril qıcolmalar yüksək hərarət zamanı baş verir və adətən 6 ay – 6 yaş arası uşaqlarda müşahidə olunur. Çox vaxt bu qıcolmalar gələcəkdə epilepsiya ilə əlaqəli olmur.
West sindromu
Adətən 3–12 aylıq körpələrdə müşahidə olunur.
Əlamətləri:
– bədənin qəfil bükülməsi
– qolların irəli atılması
– qısa və təkrarlanan spazmlar
Dravet sindromu
Bu ağır epilepsiya növü adətən həyatın ilk ilində başlayır və genetik səbəblərlə əlaqəli olur. Tutmaların nəzarət altına alınması bəzən çətin ola bilər.
Benign rolandik epilepsiya
Uşaqlarda ən çox rast gəlinən epilepsiya növlərindən biridir. Tutmalar çox vaxt yuxu zamanı baş verir və adətən yeniyetməlik dövründə yox olur.
Uşaqlarda epilepsiyanın diaqnozu
Epilepsiyanın diaqnozu üçün həkim bir neçə müayinə üsulundan istifadə edə bilər:
- EEQ (elektroensefaloqrafiya) – beynin elektrik aktivliyini ölçür
- MRT müayinəsi – beyinin strukturunu qiymətləndirir
- nevroloji müayinə
- bəzi hallarda genetik analizlər
Bu müayinələr qıcolmanın növünü və mümkün səbəbini müəyyən etməyə kömək edir.
Uşaqlarda Epilepsiyanın Müalicəsi
Epilepsiyanın müalicəsi qıcolmanın növündən və səbəbindən asılı olaraq fərqli ola bilər.
Əsas müalicə üsulları:
Dərman müalicəsi
Əksər uşaqlarda qıcolmalar xüsusi antiepileptik dərmanlarla nəzarət altına alınır.
Ketogenik pəhriz
Bəzi uşaqlarda xüsusi qidalanma rejimi qıcolmaların azalmasına kömək edə bilər.
Cərrahi müalicə
Əgər qıcolmalar dərmanlara cavab vermirsə və müəyyən beyin nahiyəsindən qaynaqlanırsa, bəzi hallarda cərrahi müalicə tövsiyə edilə bilər.
Vagus sinir stimulyasiyası
Bəzi hallarda xüsusi cihaz vasitəsilə sinir sisteminə elektrik impulsları verilərək qıcolmaların tezliyi azaldıla bilər.
Nəticə
Uşaqlarda epilepsiya müxtəlif formalarda özünü göstərə bilən nevroloji xəstəlikdir. Qıcolmaların növünün düzgün müəyyən edilməsi və vaxtında müalicəyə başlanması uşağın sağlam inkişafı üçün çox vacibdir. Müasir tibbi üsullar sayəsində epilepsiyalı uşaqların əksəriyyətində qıcolmalar nəzarət altına alına bilər və onlar normal həyat tərzi sürə bilərlər.
Valideynlər uşaqlarda qeyri-adi qıcolma, baxışın donması və ya davranış dəyişiklikləri müşahidə etdikdə mütləq nevroloqa müraciət etməlidirlər
