Periferik Neyropatiya: Səbəbləri, Əlamətləri və Müalicə Yolları
Periferik neyropatiya beyin və onurğa beynindən kənarda yerləşən sinirlərin zədələnməsi nəticəsində yaranan bir nevroloji xəstəlikdir. Bu vəziyyət ən çox əllərdə və ayaqlarda keyimə, zəiflik, yanma və ağrı hissi ilə özünü göstərir. Bəzi hallarda isə həzm sistemi, sidik ifrazı və qan təzyiqi kimi bədənin digər funksiyalarına da təsir edə bilər.
Periferik sinir sistemi beynin və onurğa beyninin göndərdiyi siqnalları bədənin müxtəlif hissələrinə çatdırır. Bu sinirlər həm də toxunma, temperatur və ağrı kimi hissləri mərkəzi sinir sisteminə ötürür. Sinirlər zədələndikdə bu məlumatların ötürülməsi pozulur və nəticədə müxtəlif əlamətlər yaranır.
Bu xəstəliyin ən geniş yayılmış səbəblərindən biri şəkərli diabetdir. Statistik məlumatlara görə diabet xəstələrinin yarısından çoxunda həyatlarının müəyyən mərhələsində sinir zədələnməsi müşahidə oluna bilər.
Periferik Neyropatiyanın Əlamətləri
Periferik sinir sistemindəki hər sinir müəyyən funksiyanı yerinə yetirir. Buna görə də əlamətlər zədələnmiş sinirin növündən asılı olaraq dəyişir.
Sinirlər əsasən üç qrupa bölünür:
- Sensor (hissiyyat) sinirləri
Dəridən beyinə toxunma, ağrı, temperatur və vibrasiya hisslərini ötürür. - Motor sinirləri
Əzələlərin hərəkətini idarə edir. - Avtonom sinirlər
Bədənin avtomatik funksiyalarını tənzimləyir. Məsələn:
- ürək döyüntüsü
- qan təzyiqi
- həzm sistemi
- sidik ifrazı
- tərləmə
Ən çox rast gəlinən əlamətlər
Periferik neyropatiyanın əsas əlamətləri aşağıdakılardır:
- Ayaqlarda və ya əllərdə yavaş-yavaş başlayan keyimə və qarışqa gəzmə hissi
- Ayaq və qollara doğru yayılan iynə batması və sancma hissi
- Kəskin, yanıcı və ya döyüntüvari ağrı
- Toxunuşa qarşı həddindən artıq həssaslıq
- Adətən ağrı yaratmayan vəziyyətlərdə belə ağrı hiss olunması
- Koordinasiya pozğunluğu və tez-tez yıxılma
- Əzələ zəifliyi
- Əl və ayaqlarda sanki corab və ya əlcək varmış kimi hiss
- Motor sinirlər zədələndikdə hərəkət çətinliyi
Avtonom sinirlər zədələndikdə
- İstiyə dözümsüzlük
- Həddindən artıq tərləmə və ya tərləmənin azalması
- Həzm problemləri
- Sidik kisəsi problemləri
- Qan təzyiqinin düşməsi nəticəsində başgicəllənmə
Periferik Neyropatiyanın Növləri
Sinir zədələnməsinin yayılma dərəcəsinə görə xəstəlik bir neçə formaya bölünür:
- Mononeyropatiya – yalnız bir sinir zədələnir
- Çoxsaylı mononeyropatiya – müxtəlif bölgələrdə bir neçə sinir zədələnir
- Polineyropatiya – çoxlu sayda sinir zədələnir
Ən məşhur mononeyropatiya nümunələrindən biri karpal tunel sindromudur.
Periferik Neyropatiyanın Səbəbləri
Periferik neyropatiya müxtəlif səbəblərdən yarana bilər. Ən çox rast gəlinən səbəblər bunlardır:
Autoimmun xəstəliklər
Bədənin immun sisteminin öz toxumalarına hücum etməsi nəticəsində yaranır.
- Sjögren sindromu
- Lupus
- Revmatoyid artrit
- Guillain-Barre sindromu
- Xroniki iltihabi demiyelinizəedici polineyropatiya
Şəkərli diabet
Diabet periferik neyropatiyanın ən yayılmış səbəbidir.
İnfeksiyalar
Bəzi virus və bakteriyalar sinirlərə zərər verə bilər:
- Lyme xəstəliyi
- Herpes zoster (zona)
- Hepatit B və C
- HIV infeksiyası
- Difteriya
İrsi xəstəliklər
Genetik keçən bəzi xəstəliklər də sinir zədələnməsinə səbəb olur.
Məsələn:
- Charcot-Marie-Tooth xəstəliyi
Şişlər
Sinirlərə təzyiq edən xoş və ya bədxassəli şişlər.
Digər xəstəliklər
- Böyrək xəstəlikləri
- Qaraciyər xəstəlikləri
- Hipotireoz (qalxanabənzər vəzinin zəif fəaliyyəti)
Digər səbəblər
- Spirtli içkilərin həddindən artıq qəbulu
- Vitamin çatışmazlığı (xüsusilə B1, B6, B12)
- Ağır metallar və kimyəvi maddələrə məruz qalma
- Kimyaterapiya dərmanları
- Travmalar və sinir sıxılması
- Uzun müddət təkrarlanan hərəkətlər
Bəzi hallarda isə xəstəliyin səbəbi müəyyən edilmir. Bu vəziyyət idiopatik neyropatiya adlanır.
Risk Faktorları
Periferik neyropatiyanın inkişaf riskini artıran faktorlar:
- Şəkərli diabet
- Alkoqol istifadəsi
- B12 vitamini çatışmazlığı
- Virus və bakterial infeksiyalar
- Autoimmun xəstəliklər
- Böyrək və qalxanabənzər vəz xəstəlikləri
- Zəhərli maddələrlə təmas
- Uzun müddət təkrarlanan fiziki hərəkətlər
- Ailəvi meyillilik
Periferik Neyropatiyanın Fəsadları
Müalicə olunmadıqda periferik neyropatiya aşağıdakı problemlərə səbəb ola bilər:
- Ayaqlarda yaralar və infeksiyalar
- Keyimə səbəbindən insan yanıq və ya zədələri hiss etməyə bilər.
- İnfeksiya riski
- Xüsusilə diabet xəstələrində ayaq yaraları ciddi problemlərə gətirib çıxara bilər.
- Yıxılma riski
- Əzələ zəifliyi və balans pozğunluğu yıxılma ehtimalını artırır.
Periferik Neyropatiyanın Müalicəsi
Müalicə əsasən xəstəliyin səbəbindən asılıdır.
Ən çox istifadə olunan üsullar:
- ağrıkəsici və sinir ağrısı üçün xüsusi dərmanlar
- fizioterapiya
- vitamin terapiyası (xüsusilə B qrup vitaminləri)
- diabetin nəzarətdə saxlanılması
- həyat tərzi dəyişiklikləri
Bəzi hallarda sinir sıxılması varsa cərrahi müdaxilə də lazım ola bilər.
Periferik Neyropatiyanın Qarşısını Necə Almaq Olar?
Sinir sağlamlığını qorumaq üçün aşağıdakı tövsiyələr faydalıdır:
Sağlam qidalanma
- meyvə və tərəvəz
- tam taxıllar
- balıq və protein mənbələri
- B12 vitamini ilə zəngin qidalar
Fiziki aktivlik
Həftədə ən azı 3 dəfə 30-60 dəqiqə idman sinir və qan dövranını yaxşılaşdırır.
Zərərli vərdişlərdən uzaq durmaq
- siqaret
- alkoqol
- toksik kimyəvi maddələr
Xroniki xəstəlikləri nəzarətdə saxlamaq
Xüsusilə diabetin düzgün idarə olunması sinir zədələnməsinin qarşısını almaqda çox vacibdir.
Nə Zaman Nevroloqa Müraciət Etmək Lazımdır?
Əgər sizdə aşağıdakı əlamətlər varsa, gecikmədən nevroloq müayinəsinə getmək tövsiyə olunur:
- əl və ayaqlarda davamlı keyimə
- yanma və sancma hissi
- əzələ zəifliyi
- balans problemləri
- səbəbi bilinməyən sinir ağrıları
Erkən diaqnoz və düzgün müalicə sinir zədələnməsinin irəliləməsinin qarşısını almaqda mühüm rol oynayır.
