Uşaqlarda Diqqət Əskikliyi və Hiperaktivlik Pozuntusu (DƏHP) — Səbəblər, Əlamətlər və Müalicə Yolları

Diqqət Əskikliyi və Hiperaktivlik Pozuntusu (DƏHP) uşaqlıq dövründə ən çox rast gəlinən neyroinkişaf pozuntularından biridir. Bu vəziyyət uşağın diqqətini toplamaqda çətinlik çəkməsi, həddindən artıq hərəkətli olması və düşünmədən davranması ilə xarakterizə olunur.

DƏHP yalnız uşaqlarda deyil, bəzi hallarda yeniyetməlik və yetkinlik dövründə də davam edə bilər. Erkən diaqnoz və düzgün yanaşma uşağın akademik, sosial və emosional inkişafını əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırır.

DƏHP nədir?

DƏHP — beynin diqqət, özünü idarəetmə və sosial qərarvermə funksiyalarına cavabdeh sahələrinin fərqli işləməsi nəticəsində yaranan neyroinkişaf pozuntusudur.

DƏHP olan uşaqlarda tez-tez müşahidə olunur:

• diqqətin tez yayınması
• hiperaktiv davranış
• impulsiv qərarlar
• tapşırıqları tamamlamaqda çətinlik
• konsentrasiya problemləri

Bu xüsusiyyətlər sadəcə “dəcəllik” deyil, bioloji əsaslı inkişaf fərqliliyidir.

DƏHP niyə yaranır?

DƏHP-in yaranmasının tək bir səbəbi yoxdur. Araşdırmalar göstərir ki, bir neçə faktor birlikdə təsir göstərir.

Əsas səbəblər

✅ Genetik meyillilik

Valideyn və ya qohumlarda DƏHP olduqda risk artır.

✅ Beyin kimyası və dopamin səviyyəsi

DƏHP olan şəxslərdə diqqət və motivasiya ilə bağlı dopamin sistemi fərqli işləyə bilər.

✅ Beyin struktur xüsusiyyətləri

Tədqiqatlarda boz maddə həcminin bəzi sahələrdə daha az olduğu müşahidə edilmişdir.

✅ Hamiləlik və erkən inkişaf faktorları

• erkən doğum
• aşağı doğum çəkisi
• ana bətnində siqaret və ya alkoqol təsiri
• oksigen çatışmazlığı
• erkən yaş travmaları

✅ Ətraf mühit faktorları

• həddindən artıq ekran istifadəsi
• qaydasız mühit
• yüksək stressli ailə ortamı

Uşaqlarda DƏHP əlamətləri

DƏHP əlamətləri əsasən üç kateqoriyaya bölünür.

1. Diqqət Əskikliyi əlamətləri

• tez diqqətinin yayınması
• tapşırıqları yarımçıq qoymaq
• detallara diqqət etməmək
• unutqanlıq
• dərs uğurunun aşağı olması
• təlimatları izləməmək
• göz kontaktından qaçmaq

2. Hiperaktivlik əlamətləri

• yerində otura bilməmək
• davamlı hərəkət etmək
• sakit oyun oynaya bilməmək
• həddindən artıq danışmaq
• əl və ayaqları dayanmadan hərəkət etdirmək

3. İmpulsiv davranışlar

• söz kəsmək
• növbə gözləyə bilməmək
• düşünmədən hərəkət etmək
• riskli davranışlara meyillilik

Körpələrdə hiperaktivlik əlamətləri

Bəzi hallarda əlamətlər erkən dövrdən hiss edilə bilər:

• narahat və tez ağlayan körpə
• qısa və narahat yuxu
• səs və toxunuşa həssaslıq
• sakitləşmədə çətinlik
• erkən sürünmə və yüksək motor aktivlik

Qeyd: Körpəlikdə diaqnoz qoyulmur, yalnız risk əlamətləri izlənir.

Yeniyetmə və böyüklərdə DƏHP

DƏHP yalnız uşaqlıq xəstəliyi deyil.

Yetkin yaşda görülən əlamətlər:

• konsentrasiya çətinliyi
• işləri tamamlaya bilməmək
• səbirsizlik
• münasibət problemləri
• daxili narahatlıq və gərginlik

Araşdırmalara görə uşaqlarda DƏHP diaqnozu qoyulanların təxminən yarısında əlamətlər yetkinlikdə də davam edir.

DƏHP növləri

DSM-5 təsnifatına əsasən 3 əsas tip mövcuddur:

1. Diqqətsiz tip – əsas problem diqqət toplamaqdır
2. Hiperaktiv-impulsiv tip – hərəkətlilik və impulsivlik ön plandadır
3. Kombinə tip – hər iki xüsusiyyət birlikdə müşahidə olunur

DƏHP diaqnozu necə qoyulur?

DƏHP üçün tək laborator analiz və ya qan testi yoxdur.

Diaqnoz aşağıdakılar əsasında qoyulur:

• uşaq psixiatrı qiymətləndirməsi
• valideyn və müəllim müşahidələri
• davranış və inkişaf analizləri
• psixometrik testlər

İstifadə edilə bilən qiymətləndirmə vasitələri:

• WISC testləri
• MOXO diqqət testi
• CAS testi
• Stanford-Binet koqnitiv qiymətləndirmə

Diaqnoz üçün:

✔ əlamətlər ən az 6 ay davam etməli

✔ bir neçə mühitdə müşahidə olunmalı

✔ adətən 6 yaşdan sonra qiymətləndirilməlidir

DƏHP müalicəsi varmı?

Bəli. DƏHP düzgün yanaşma ilə effektiv idarə olunur.

Ən uğurlu nəticə həkim + ailə + məktəb əməkdaşlığı ilə əldə edilir.

Dərman müalicəsi

Hər uşaq üçün lazım deyil.

Lakin uyğun hallarda dərmanlar:

• asılılıq yaratmır
• həkim nəzarətində təhlükəsiz istifadə olunur
• uşağın öyrənmə və özünü idarə etməsini asanlaşdırır

DƏHP-li uşağa necə davranmaq lazımdır?

✔ qaydaları qısa və aydın qoyun

✔ müsbət davranışı tez-tez tərifləyin

✔ cəza deyil, istiqamətləndirmə istifadə edin

✔ planlamaqda uşağa kömək edin

✔ səbirli olun

✔ problemi xarakter deyil, bioloji vəziyyət kimi qəbul edin

DƏHP həyat keyfiyyətinə təsir edirmi?

Müalicə olunmadıqda:

• akademik çətinliklər
• sosial konfliktlər
• özgüvən azalması
• emosional problemlər yarana bilər.

Erkən müdaxilə isə uşağın tam potensialını ortaya çıxarmağa kömək edir.

DƏHP-in güclü tərəfləri

DƏHP yalnız çətinlik deyil. Bu uşaqlar çox vaxt:

• yaradıcı düşünür
• enerjili olur
• sürətli qərar verir
• praktik düşüncəyə malik olur
• liderlik potensialı göstərir

Düzgün istiqamətləndirmə onları uğurlu və məhsuldar fərdlərə çevirə bilər.

Nəticə

Diqqət Əskikliyi və Hiperaktivlik Pozuntusu (DƏHP) erkən aşkar edilən və düzgün dəstəklə idarə olunan neyroinkişaf fərqliliyidir. Valideynlərin məlumatlı olması, məktəbin dəstəyi və mütəxəssis nəzarəti uşağın sağlam inkişafının əsas şərtidir.